|
 |
TULUM
Tulum Anadolu'nun kuzeydoğusunda
Trabzon,
Rize,
Artvin,
Gümüşhane,
Bayburt,
Erzurum illerinde kullanılan nefesli bir halk çalgısının adıdır.
Trakya bölgesi, Balkan yarımadası ve
İskoçya'da kullanılan
gaydadan en önemli farklı pes sesleri kontrol edebilen boruya sahip
olmamasıdır.
TARİHÇE
 İskoç
gaydasının atası olan gayda-tulum benzeri nefesli sazların Romalılar tarafından
Anadolu veya Trakya üzerinden kıta
Avrupasına taşındığı teorisi genelde kabul görmektedir. 17. yüzyılda bölgeye
gelen
Evliya Çelebi seyahatnamesinde "dankiyo
tulum sazı" ve "Sazende-i dankiyo düdüğü" olarak tanımladığı enstrumanı Trabzon
Lazları'nın icat ettiğini bildirmiştir. Bununla birlikte
Antik Yunanca olup "Hayvan derisinden yapılmış torba" anlamına gelen dankiyo
kelimesi bugün neredeyse hiç bilimediği gibi dini sebeplerle ya da küçükbaş
hayvancılığın terkedilmesiyle unutulmuştur. 1923 mümadelesine kadar Rumlar
tarafından özellikle
Maçka ve Kuzey
Gümüşhane'de (Krom,
Santa,
İmera) yoğun olarak kullanılmaktaydı. 1970'lere dek
Holo boğazı köylerinde de çalındığı bilinmekte,
kemençenin bazı parçaları çalmak için tulum gibi akort edildiğinden Trabzon
folklorunda etkisi sürmektedir. Günümüzde tulumun en yoğun ve tek enstruman
olarak kullanıldığı bölge
Hemşinliler'in yaşadığı Rize'nin
Hemşin,
Çamlıhemşin ve Erzurum'un
İspir ilçesidir. Bununla birlikte Çayeli ilçesinden doğuya doğru Gürcistan
sınırına kadar
Lazlar ve
Artvin'in iç bölgelerinde
Gürcüler tarafından da geleneksel enstruman olarak kullanılmakta, İç
bölgelerde
Tatos dağları sınırından itibaren yerini
davul-zurnaya
bırakmaktadır.
YAPISI
Tüyleri tezimlenmiş
çebiç adı verilen
oğlak derisinden delik yerleri bağlanıp, gövd bölümü elde edilir ön
ayaklardan birine lülük, arka ayaklarından birine de
nav takılarak yapılmaktadır. Geleneksel olarak boynuzdan yapılan navlar
günümüzde ahşaptır ve içine yöresine göre zimbon (Trabzon), çimon/çibu (Rize)
adı verilen kamıştan yapılan komalı-pentatonik
sipsi
yerleştirilmektedir.Lülükten
dudula adlı ağızlıktan üflenerek şişirilen enstrumanda sıkışan hava nav
içinde bulunan zimbona gelir ve bırada parmaklar sayesinde istenilen ses elde
edilir.s
AKORT
"B - si" "A -la" "G -sol" karar seslerinde
akort edilen ve komalı pentatonik bir enstruman olup tek oktavlık ses rengine
sahiptir.
ETİMOLOJİ
< Türkçe tulum "deri kap". 13. yüzyıl öncesinde
ilk olarak Hakaz lehçesinde tulug formunda tespit edilmiştir
TERMİNOLOJİ
Çeşitli dillerde tulum terminolojisi:
- Tulum duduki (Osmanlıca 17. yüzyıl)
- Guda, tulum(Lazca)
- Dankiyo, zimpona (Pontus Rumcası)
- Gayda (Bulgarca, Türkçe Trakya'da)
- Gajde (Makedonya)
- Parakapzuk (Ermenice)
- Gudastvri (Gürcüce)
- Tsimboni (Gürcüce Acaristan ve Artvin'de)
- Shuvyr (Çerkez)
- Sahbr, Shapar (Çuvaş Türkçesi)
- Duda (Macarca)
- Tulug (Azerice)
TANINMIŞ TULUM
SANATÇILARI
AYRICA BAKINIZ...
KAYNAKÇA
-
Özhan Öztürk(2005).
Karadeniz: Ansiklopedik Sözlük. 2 Cilt. Heyamola Yayıncılık. İstanbul.
ISBN 975-6121-00-9
- Picken, Laurence. Folk Music Instruments of
Turkey. Oxford University Press. London.
- Gerard Clauson. An Etymological Dictionary
of Pre-Thirteenth Century Turkish. Oxford University Press. 1972
Kaynak: Wikipedia
|
|
|
