Horon, Doðu Karadeniz bölgesin de oynanýlan geleneksel halk oyunlarýnýn adýdýr.

Halk aðzýnda Horon, Horom. Karadeniz bölgesi nde Samsun sýnýrlarýndan Gürcistan sýnýrýna kadar olan bölgede, düðün, niþan, asker uðurlama , yayla þenlikleri gibi toplu eðlencelerde kaval (Of, Sürmene, Hopa Kemalpaþa), davul-zurna (Ordu, Giresun, Trabzon, Gümüþhane, Artvin), kemençe (Ordu, Giresun, Trabzon, Rize, Gümüþhane, Artvin), akordion (Artvin Borçka, Þavþat) ya da tulum (Rize, Artvin) eþliðinde, yalnýz erkekler (erkek horonu), yalnýz kýzlar/kadýnlar (kýz horonu) ya da kýz-erkek karýþýk (karma horon) olarak; türkü eþliðinde (sözlü horon) ya da sadece çalgý eþliðinde; düz çizgi, yarým daire ya da halka yapýsý formunda; hýzlý ve çevik hareketlerle oynanan geleneksel halk oyunlarýnýn genel adý. Bölge dýþýnda, savaþlar sonucunda göç edip daha çok Adapazarý, Ýzmit, Bolu, Bursa gibi illere yerleþen Karadenizli muhacirler ile 1923 Türkiye-Yunanistan Nüfus Mübadelesinde bölgeden Yunanistan’a gönderilen Hýristiyan Rumlar ve Gürcistan ’ýn Acara bölgesi nin halký tarafýndan, horon milli bir dans olarak oynanmaktadýr. Düz Horon(Omal), Deli Horon, Acara Horonu, Hemþin Horonu, Artvin yöresinde oynanan horon çeþitlerinden birkaçýdýr.

Düz sýra halinde veya dairesel olarak oynanýlan horonda, hangi formun orjinal olduðunu saptamak oldukça güçtür (Öztürk, 2005).

Karadeniz dýþýnda Anadolu ve Yunanistan ’da çeþitli halk oyunlarýnda her iki formda yaygýndýr. Lucian ’ýn (MS 125-190) bahsettiði geleneksel oyuncularýn zincir oluþturduðu dans ayný isimle halen daha Ege adalarý nda oynanýlmakta olup, önce birbirinden ayrý oynayan erkek ve kadýn guruplarýn karýþarak oyunu birlikte oynamasý Karadeniz horonlarýnda da izlenmektedir (Öztürk, 2005).

Artvin horonlarý, Rize ve Trabzon gibi sahil kesiminde oynanan horonlara göre daha deðiþik bir yapýdadýr. Sahilde oynanan horonlarda, çok hýzlý omuz silkme ve ayak sallama figürleri karakteristik iken, Artvin horonlarýnda hareketler daha çok tüm vücudun hareketi, ayaklarýn sertçe yere basmasý vb. biçimindedir. Yine sahil horonlarýnda çalgý kemençe iken, Artvin’de tulum ve akordeon dur. Öztürk de Trabzon Bölgesi horonlarýný daha doðudaki Laz, Hemþin, Gürcü horonlarýndan ayýran önemli bir farkýn Trabzon horonlarýnda öne çýkarýlan omuz silkme figürü olduðunu yazýyor (Öztürk, 2005).

A. Adnan Saygun, sahilde oynanan horonlar ile Artvin'in iç kesimlerinde oynanan horonlarýn farklý yapýlarda olduðunu, bunlarý birbirinden ayýrmak gerektiðini vurguluyor: "Artvin mýntýkasý oyunlarýna umumiyetle verilen isim “horon”dur… Bunlarla Karadeniz horonlarýný birbirine karýþtýrmamak lazýmdýr" (Saygun, 1937).

En az beþ kiþi ile oynanan horonlar, oyunlarý iyi bilen, yaþça büyük, sevilen ve sayýlan bir kiþi tarafýndan yönetilir. Oynayanlarý coþturmak için söylenen “kollar dik”, “dik oyna” “vurdu-çýktý” gibi komut ve “ii-hu ii-hu!” gibi naralarla oyuncular daha da neþelenir ve hareketlenirler.

Erkekler tarafýndan oynanan horonlar ne kadar hýzlý ve sert ise, kadýnlarýn oynadýðý ve “kýz horonu” denen horonlar da o kadar yumuþak ve zarif hareketlerle oynanýr. Kadýn-erkek karýþýk oynanan horonlarda bu hýzlý ve sert hareketlere kadýnlarýn da uyum saðladýklarý, erkekler kadar ustalýkla oynadýklarý görülür.

Horonlar, türkü eþliðinde (sözlü horon) ya da Sallama, Sýksara (Sera) horonlarýnda olduðu gibi sadece çalgý eþliðinde, sadece kadýnlar (kýz horonu), sadece erkekler (erkek horonu) ya da kadýn erkek karýþýk (karma horon) olarak, düz bir sýra halinde ya da halka oluþturularak oynanýr.

Saygun, Artvin horonlarýný genel olarak “koþmalý horonlar” ve “koþmasýz horonlar” diye ikiye ayýrýyor ve “seyahat esnasýnda koþmasýzlardan bir-ikisini mümkün oldu ise de koþmalý nev’ine hiç tesadüf edemediðim cihetle bu nev’ine ait misâl veremiyeceðim” diyor ve þöyle devam ediyor:

“Düz horonlara gelince: Koþmasýz horonlar, Artvin’in esas sazý olan “tulum zurna”nýn refakati ile icra edilirler. Tulum zurnanýn her raksa aid olarak mütemadiyen tekrarlandýðý kýsa motifleri icra eden sazcýnýn, melodinin ritmine göre ayaðýný vurmasý âdettir. Bu oyunlarýn birçok nev’ileri vardýr: “Deli horonu”, Sâlyabasa, Titreme oyunu, “Kabak havasý” bu cümledendir. Bunlara âid olarak kýsa motifleri sazcý icra ederken, oyuncularýn teþkil ettiði halkanýn ortasýnda bulunur. Oyuncularýn yarým daire halinde raks etmeleri de vakidir" (Saygun, 1937).

Çamlýhemþin’den horon çeþitleri: Rize, Hemþin, Yüksek Hemþin, Papilat, Memetina, Bakos, Çariþka, Aleka, Sýrtlý, Mahmutoðlu, Gant, Hevrek, Hanlakýt, Yali, Çano (Ayder Bülyeni) (Öztürk, 2005).

Her horonun bir piþme, coþma noktasý bulunmaktadýr. Oyuncularýn elleri yukarý-dayken horonbaþýnýn ya da kemençecinin "þimula" ya da "alaþaðý" komutuyla horoncular adým atarak omuz titretme hareketini içeren aþaðý alma hareketini yaparlar. Horon oyna-yanlar, kemençeci hatta seyredenler oyun sýrasýnda kendilerinden geçerek anlamsýz sesler çýkartabilir, horoncularý gayrete getirmek için naralar atabilir, týslayabilir ya da gayret sözleri sarfedebilirler (Öztürk, 2005).

Artvin ili, Borçka ilçesinden bu tür sözlere örnekler (Gürcüce): Þuhto bico (oyna oðlan), þeni celi (senin belin), þeni hdeba (sana yakýþýr), elias gogonebia (elias kýzlar), hehe lamazat lamazat (hehheh güzel güzel), gogonebia ahla (kýzlar þimdi), pehpeh suhto suhto (atla atla), hoho çemo hute (sarýl bana), ahla bicebo (þimdi oðlanlar), rcalebi geyhade ahla (geline bak þimdi), malemoooy (çabuk gel)... (Öztürk, 2005). Horonlar, horonbaþýnýn verdiði komutlarla oynanýr. Artvin horonlarýnda verilen bu tür komutlara örnekler: Deli Horon’da: Baþla, baþla-iþle, iþle, iþle-kollar üste, kollar siya-kýndýr oyna, dura dura-kollar çabuk-gel oguna diza-vur orta topuk, gel horo, alasiya, az vur oyna, tek çökme. Hemþin Horonu’nda: Siya, siya-savuþ, savuþ-geldum, geç-geç-te, dura-geldi Hemþin.

Kaynak: Wikipedia